Engelen en wezens
De Bijbel staat vol wonderlijke wezens: boden van God, wachters bij zijn troon, een tegenstander, en raadselachtige dieren. Wie zijn ze, en wat zegt de Bijbel er echt over?
Het woord 'engel' betekent bode: in het Hebreeuws mal'ach, in het Grieks angelos. Engelen zijn door God geschapen geesten die Hem dienen en mensen helpen (Hebreeën 1:14). Ze komen honderden keren voor, van Genesis tot Openbaring.
'God is mijn kracht'
De engel met de boodschappen. Hij legt Daniël zijn visioenen uit, kondigt de geboorte van Johannes de Doper aan bij Zacharias, en brengt Maria het grootste nieuws ooit: zij zal de moeder worden van Gods Zoon.
Gabriël bracht Maria het blijde nieuws: 'Je krijgt een baby, en Hij is de Zoon van God!'
'Wie is als God?'
De aartsengel, beschermer van Gods volk. Hij strijdt in Daniël tegen de 'vorst van Perzië' en in Openbaring tegen de draak. Zijn naam is zelf een belijdenis: niemand is als God.
Michaël is een sterke engel die vecht tegen het kwaad. Zijn naam betekent: 'Wie is zo groot als God?' Niemand!
Goed om te weten: De Bijbel noemt alleen Michaël uitdrukkelijk 'aartsengel' (Judas 9). Rafaël komt voor in het boek Tobit, dat in katholieke en orthodoxe Bijbels staat, niet in de protestantse.
Een bijzondere engel in het Oude Testament: Hij spreekt als God zelf, in de ik-vorm. Hij vindt Hagar in de woestijn, houdt Abrahams hand tegen en spreekt tot Mozes uit de brandende braamstruik.
Soms praatte een engel alsof God zelf sprak. Veel christenen denken: dat was Jezus, al voordat Hij als baby geboren werd.
Goed om te weten: Veel kerkvaders en latere uitleggers zien in Hem de Zoon van God vóór zijn menswording; anderen een engel die met Gods volmacht spreekt. Na de geboorte van Jezus verschijnt 'de Engel des HEEREN' in die bijzondere vorm niet meer.
'tien duizendmaal tien duizenden'
Een ontelbaar leger engelen dat God prijst. Ze zingen bij de geboorte van Jezus voor de herders, en in Openbaring rond de troon. Jezus zegt dat Hij 'meer dan twaalf legioenen engelen' had kunnen roepen, en het niet deed.
Toen Jezus geboren werd, zong een héél groot koor van engelen: 'Ere zij God!'
'Hij zal Zijn engelen van u bevelen, dat zij u bewaren in al uw wegen.' Jezus zegt over kinderen dat 'hun engelen' altijd Gods aangezicht zien. Een engel bevrijdt Petrus uit de gevangenis.
Jezus zei dat kinderen engelen hebben die altijd dicht bij God zijn. God past op jou!
Goed om te weten: Of ieder mens één eigen engel heeft, zegt de Bijbel niet met zoveel woorden; wel dat God engelen stuurt om zijn mensen te beschermen.
'God geneest'
In het boek Tobit reist de engel Rafaël, vermomd als de jonge Azarias, met Tobias mee. Hij beschermt hem onderweg, helpt hem aan een vrouw en brengt genezing: de blinde vader Tobit kan weer zien. Pas aan het einde zegt hij wie hij is: 'een van de zeven engelen die voor de Heer staan'. En meteen wijst hij van zichzelf weg: 'Loof God.'
Rafaël is een engel uit het boek Tobit. Hij liep mee met een jongen op reis en hielp zijn blinde vader weer zien. Zijn naam betekent: God maakt beter.
Goed om te weten: Tobit hoort bij de deuterocanonieke boeken. Katholieken en orthodoxen lezen het als Schrift; protestanten niet, al noemde Luther zulke boeken 'nuttig en goed om te lezen'. Daarom kun je Tobit hier niet openen. Openbaring 8:2 spreekt wel over 'de zeven engelen die voor God staan', zonder namen.
Buiten de protestantse Bijbel: Tobit 5–12
Aramees 'ir: 'die wakker is'
In de droom van koning Nebukadnezar daalt 'een wachter, een heilige' uit de hemel. Het besluit dat de trotse koning een tijd zijn verstand verliest, heet 'het besluit der wachters', met een duidelijk doel: 'opdat de levenden erkennen dat de Allerhoogste heerschappij heeft.'
Een wachter is een engel die wakker blijft en oplet. In Daniël bracht hij een boodschap aan een trotse koning: God is de echte Koning.
Goed om te weten: Alleen Daniël 4 gebruikt dit woord voor engelen. Latere joodse boeken, zoals 1 Henoch, noemen juist gevallen engelen 'wachters'; dat is een ander verhaal dan dat van Daniël.
Sommige hemelse wezens zijn geen boden maar staan bij Gods troon. Profeten die hen zien, vinden bijna geen woorden: ze beschrijven vleugels, vuur, ogen en gezichten. Het zijn beelden van Gods heiligheid en majesteit.
Hebreeuws keruv, meervoud keruvim
Ze bewaken de weg naar de boom des levens als Adam en Eva de hof uit moeten. Twee gouden cherubs staan op de ark van het verbond, met hun vleugels over het verzoendeksel. Ezechiël ziet ze met vier gezichten: mens, leeuw, os en arend.
Cherubs zijn sterke wachters bij God, met grote vleugels. Ze zijn niet klein en mollig zoals op schilderijen!
Goed om te weten: De schattige baby-engeltjes van de schilderkunst ('putti') hebben niets te maken met de cherubs uit de Bijbel, die indrukwekkend en zelfs angstaanjagend zijn.
'de brandenden'
Jesaja ziet ze in de tempel: elk met zes vleugels. Met twee bedekken ze hun gezicht, met twee hun voeten, met twee vliegen ze. Ze roepen elkaar toe: 'Heilig, heilig, heilig is de HEERE der heirscharen.'
Serafs hebben zes vleugels en roepen de hele tijd: 'God is heilig, heilig, heilig!'
Goed om te weten: De serafs komen alleen in Jesaja 6 voor. Johannes zegt dat Jesaja daar de heerlijkheid van Christus zag (Johannes 12:41).
Vier wezens 'vol ogen', als een leeuw, een kalf, een mens en een arend. Dag en nacht zeggen ze: 'Heilig, heilig, heilig is de Heere God, de Almachtige, Die was, en Die is, en Die komen zal.' Ze buigen voor het Lam.
Vier wonderlijke wezens rond Gods troon: als een leeuw, een koe, een mens en een arend. Ze zingen altijd voor God.
Goed om te weten: Al vanaf de tweede eeuw (Ireneüs) verbinden christenen de vier gezichten met de vier evangeliën. Welk gezicht bij welk evangelie hoort, verschilt; vaak: Matteüs de mens, Marcus de leeuw, Lucas de os, Johannes de arend.
Hebreeuws ofannim
Naast de cherubs ziet Ezechiël wielen, 'alsof een rad in het midden van een rad ware', met velgen vol ogen rondom. Ze gaan waar de geest gaat, alle kanten op zonder te draaien. Ezechiël ziet dit in ballingschap, ver van de tempel: Gods troon is niet aan één plek gebonden. Hij komt naar zijn volk toe.
Ezechiël zag wonderlijke wielen vol ogen bij Gods troon. Ze konden alle kanten op tegelijk. Zo laat God zien: Ik ben overal bij mijn mensen!
Goed om te weten: In latere joodse traditie werden de ofannim een eigen soort engelen, en de 'tronen' uit de rij van Dionysius worden er soms mee verbonden. Ezechiël zelf noemt ze wielen en zegt dat 'de geest van het levende wezen' in hen was.
Grieks archangelos: 'hoofd-engel'
Het woord staat maar twee keer in de Bijbel. Michaël heet 'de archangel' als hij met de duivel twist (Judas 9), en als Jezus terugkomt, klinkt 'de stem des archangels en de bazuin Gods'. Daniël noemt Michaël 'een van de voornaamste vorsten'.
Een aartsengel is een soort aanvoerder van de engelen. Als Jezus terugkomt, roept er een aartsengel en klinkt er een bazuin!
Goed om te weten: Hoeveel aartsengelen er zijn, zegt de Bijbel niet. De traditie spreekt vaak van zeven (Tobit 12:15) en geeft namen als Michaël, Gabriël, Rafaël en Uriël. In de protestantse Bijbel staan alleen Michaël en Gabriël bij naam, en alleen Michaël heet aartsengel.
Paulus noemt onzichtbare machten met woorden uit de wereld van koningen en rijken. Hij zegt er twee dingen over die alles op zijn plaats zetten: ze zijn 'door Hem en tot Hem geschapen', en Christus zit 'ver boven alle overheid en macht en kracht en heerschappij'. Niets ervan kan ons scheiden van Gods liefde.
Er zijn veel onzichtbare machten. Maar Jezus is de baas over allemaal. Hij heeft ze zelfs gemaakt!
Goed om te weten: Welke machten goed zijn en welke kwaad, zegt Paulus niet altijd. In Efeziërs 6:12 strijden christenen tegen boze 'overheden en machten'; in Kolossenzen 1:16 zijn ze gewoon schepsels. Uit deze woorden maakte de latere traditie de koren van engelen (zie verderop).
Soms laat de Bijbel God zien als een koning met zijn hofhouding. 'De kinderen Gods' komen voor Hem staan (Job 1:6), de profeet Micha ziet 'het ganse heir des hemels' links en rechts van de troon. En toen God de aarde grondvestte, 'zongen de morgensterren te zamen, en al de kinderen Gods juichten'.
God is als een koning met een hof vol hemelse dienaren. Toen Hij de wereld maakte, juichten ze allemaal!
Goed om te weten: Psalm 82 ('God staat in de vergadering Gods') wordt verschillend gelezen: als hemelse wezens die God oordeelt, of als menselijke rechters die Gods plaats innemen. Jezus haalt de psalm aan in Johannes 10:34.
Traditie, geen Bijbeltekst
Rond het jaar 500 ordende een christelijke schrijver die zich Dionysius noemde de engelen in negen koren, in drie kringen rond God. De namen haalde hij uit de Bijbel; de volgorde is zijn eigen gedachte. Tik op een kring om hem te ontdekken.
Negen kringen rond Gods licht: binnenin de serafijnen, buitenaan de engelen, het dichtst bij ons.
Eerste kring: rond Gods troon
Tweede kring: over de schepping
Derde kring: dicht bij de mensen
Traditie
Kring 1, koor 1 van 9
Het dichtst bij God. Hun naam betekent 'brandenden': in de traditie branden zij van liefde voor God en zuiveren ze, zoals een seraf Jesaja's lippen aanraakte met een kool van het altaar.
Het woord in de Bijbel:
Jesaja 6:2Deze indeling komt uit 'De hemelse hiërarchie' van Pseudo-Dionysius de Areopagiet (rond 500), later overgenomen door Gregorius de Grote (met een iets andere volgorde) en Thomas van Aquino. De Bijbel noemt de woorden, maar geeft geen rangorde. Het is een mooi beeld van een hemel vol orde en lofzang, geen leer om op te bouwen.
Op de grote momenten van Jezus' leven zijn er engelen. Ze kondigen aan, zingen, dienen en versterken, en ze wijzen altijd naar Hem. Volg de rode draad van de tempel tot zijn terugkomst.
Terwijl de priester Zacharias het reukwerk offert, staat er een engel rechts van het altaar: 'Uw vrouw Elizabeth zal u een zoon baren.' Die zoon, Johannes, zal de weg bereiden voor de Heer. Zacharias twijfelt, en kan niet meer praten tot het kind er is.
Een engel vertelde de oude priester Zacharias: je krijgt een zoon! Dat werd Johannes, die later over Jezus vertelde.
'Wees gegroet, gij begenadigde! De Heere is met u.' Gabriël kondigt aan dat Maria de moeder zal worden van de Zoon van de Allerhoogste, 'en Zijns Koninkrijks zal geen einde zijn'. Maria antwoordt: 'Zie, de dienstmaagd des Heeren.'
Gabriël zei tegen Maria: je krijgt een baby, en Hij is Gods Zoon! Maria zei: ja, ik wil doen wat God vraagt.
Vier keer spreekt een engel tot Jozef in een droom. De eerste keer: 'Gij zult Zijn naam heten JEZUS; want Hij zal Zijn volk zalig maken van hun zonden.' Later: vlucht naar Egypte, en: ga terug. Jozef zegt geen woord in de evangeliën, maar hij doet het, steeds meteen.
Een engel kwam in de dromen van Jozef. Hij zei: noem Hem Jezus! En later: neem het kindje mee naar Egypte, daar is het veilig.
Midden in de nacht omstraalt de heerlijkheid van de Heer gewone herders. 'Vreest niet; want ziet, ik verkondig u grote blijdschap… dat u heden geboren is de Zaligmaker.' Daarna een hele menigte: 'Ere zij God in de hoogste hemelen, en vrede op aarde.'
In de nacht zagen herders een engel. 'Wees niet bang! Jezus is geboren!' Toen kwam er een héél groot koor van engelen om God te prijzen.
Veertig dagen is Jezus in de woestijn, en de duivel probeert Hem van zijn weg af te brengen. Jezus houdt stand met Gods woord. 'Toen verliet Hem de duivel; en ziet, de engelen zijn gekomen en dienden Hem.' Marcus voegt toe: 'Hij was bij de wilde dieren.'
De duivel wilde Jezus laten kiezen voor verkeerde dingen, maar Jezus zei steeds nee. Daarna kwamen engelen om voor Hem te zorgen.
Tegen Nathanaël zegt Jezus: 'Gij zult den hemel zien geopend, en de engelen Gods opklimmende en nederdalende op den Zoon des mensen.' Het is de ladder uit Jakobs droom (Genesis 28), en Jezus zegt: die ladder ben Ik. In Hem zijn hemel en aarde verbonden.
Jakob droomde ooit over een ladder naar de hemel met engelen erop. Jezus zei: Ik ben die ladder! Door Mij kom je bij God.
In de nacht voor zijn sterven bidt Jezus: 'Niet Mijn wil, maar de Uwe geschiede.' 'En Hem verscheen een engel uit den hemel, die Hem versterkte.' De engel neemt de beker niet weg; hij geeft kracht om hem te drinken. (Deze verzen ontbreken in enkele oude handschriften.)
Jezus was heel verdrietig en bad tot zijn Vader. Toen kwam er een engel die Hem sterker maakte.
Bij zijn arrestatie trekt Petrus het zwaard. Jezus: 'Meent gij, dat Ik nu Mijn Vader niet kan bidden, en Hij zal Mij meer dan twaalf legioenen engelen bijzetten?' Tienduizenden engelen, één gebed ver. Hij roept ze niet. Hij kiest het kruis, voor ons.
Jezus had duizenden engelen kunnen roepen om Hem te redden. Maar dat deed Hij niet, omdat Hij ons wilde redden.
Een aardbeving, en een engel rolt de steen weg en gaat erop zitten. De bewakers vallen neer als doden. Tegen de vrouwen zegt hij: 'Vreest gij niet… Hij is hier niet; want Hij is opgestaan, gelijk Hij gezegd heeft.' De steen ging niet weg om Jezus eruit te laten, maar om ons erin te laten kijken.
Op de eerste paasmorgen rolde een engel de steen weg. 'Jezus is niet hier. Hij leeft!'
Jezus wordt opgenomen en een wolk neemt Hem weg. De leerlingen blijven omhoog staren. Dan staan er twee mannen in witte kleding: 'Gij Galilese mannen, wat staat gij en ziet op naar den hemel? Deze Jezus… zal alzo komen.' En dus gaan ze aan het werk.
Jezus ging terug naar de hemel. Twee engelen zeiden: Hij komt terug! Daarom gingen de vrienden van Jezus blij aan het werk.
'Wanneer de Zoon des mensen komen zal in Zijn heerlijkheid, en al de heilige engelen met Hem.' Met 'de stem des archangels en met de bazuin Gods' komt de Heer zelf. Dan dienen alle engelen de Koning, zichtbaar voor iedereen.
Jezus komt terug, en alle engelen komen met Hem mee. Er klinkt een bazuin, en dan wordt alles nieuw!
De Bijbel neemt het kwaad serieus, maar maakt het nooit even groot als God. Satan is een geschapen wezen, geen tegen-god. En het Nieuwe Testament zegt het luid: aan het kruis heeft Christus hem verslagen.
satan: 'tegenstander'; diabolos: 'aanklager'
Hij klaagt Job aan bij God, verleidt Jezus in de woestijn en gaat rond 'als een brullende leeuw'. Openbaring noemt hem 'de oude slang', die van Genesis 3. Maar hij kan niets buiten wat God toelaat, en zijn einde staat vast.
De duivel wil dat mensen niet naar God luisteren. Maar Jezus is veel sterker. Jezus heeft gewonnen!
Goed om te weten: Hoe satan viel, beschrijft de Bijbel niet in één verhaal. Veel christenen lezen Jesaja 14 ('morgenster') en Ezechiël 28 ook als beeld van zijn val; anderen lezen die teksten alleen over de koningen van Babel en Tyrus.
In de evangeliën ontmoet Jezus mensen die gekweld worden door boze geesten. De geesten herkennen Hem meteen als de Zoon van God, en moeten op zijn woord vertrekken. 'De duivelen geloven het ook, en zij sidderen.'
Er zijn boze geesten, maar ze zijn bang voor Jezus. Eén woord van Hem, en ze moeten weg.
'De overheden en de machten uitgetogen hebbende, heeft Hij die in het openbaar tentoongesteld.' Jezus kwam 'opdat Hij te niet doen zou dengene, die het geweld des doods had, dat is de duivel'. Daarom hoeft een christen niet bang te zijn.
Toen Jezus stierf en weer opstond, versloeg Hij het kwaad. Daarom hoef je niet bang te zijn.
Petrus en Judas schrijven over 'engelen die gezondigd hebben' en 'hun beginsel niet bewaard hebben, maar hun eigen woonstede verlaten'. Ze zijn niet vrij om te doen wat ze willen: God houdt ze 'tot het oordeel bewaard'. De Bijbel noemt dat kwaad wel, maar maakt er geen spannend verhaal van.
Sommige engelen wilden niet meer naar God luisteren. Zo werden ze boze geesten. Maar ook zij kunnen niet verder dan God toelaat.
Goed om te weten: Openbaring 12:4, waar de draak een derde van de sterren meesleept, wordt vaak gelezen als de engelen die met satan meegingen; anderen lezen het als beeld van zijn aanval op Gods volk. Jezus zegt zelf: 'Ik zag den satan als een bliksem uit den hemel vallen.'
'want wij zijn velen'
Aan de overkant van het meer woont een man tussen de graven, die niemand kan temmen. Als Jezus naar zijn naam vraagt, antwoorden de geesten: 'Legioen.' Een Romeins legioen telde duizenden soldaten, maar ze smeken Jezus om genade. Eén woord, en de man zit 'gekleed en wel bij zijn verstand' aan Jezus' voeten.
Een man was helemaal in de war door veel boze geesten. Jezus maakte hem in één keer vrij. Daarna vertelde de man aan iedereen wat Jezus had gedaan!
Goed om te weten: Daarna wil hij met Jezus mee. Jezus stuurt hem naar huis: 'Verkondig hun, hoe grote dingen de Heere u gedaan heeft.' Zo wordt de man de eerste verkondiger in de Tien Steden, een heidens gebied.
De Bijbel geeft de tegenstander veel namen. Elke naam zegt iets over hoe het kwaad werkt. Maar bij elke naam heeft het evangelie een antwoord. Tik op 'Maar Jezus…'.
Hebreeuws: tegenstander, aanklager
In Job en Zacharia staat 'de satan', met lidwoord: een aanklager die mensen bij God zwartmaakt. Zacharia ziet hem rechts van de hogepriester Jozua staan 'om hem te wederstaan'. Pas later wordt het een eigennaam.
Maar Jezus…
'Wie zal beschuldiging inbrengen tegen de uitverkorenen Gods? God is het, Die rechtvaardig maakt. Christus is het, Die gestorven is… Die ook voor ons bidt.'
Genesis 3, later gelezen als de duivel
Genesis 3 spreekt alleen over een slang, 'listiger dan al het gedierte', die Gods woord in twijfel trekt: 'Is het ook, dat God gezegd heeft…?' Pas later wordt hij uitdrukkelijk met de duivel verbonden: in het boek Wijsheid (2:24) en in Openbaring 12:9, 'de oude slang'.
Maar Jezus…
In hetzelfde hoofdstuk belooft God een Nakomeling van de vrouw die de slang de kop zal vermorzelen. Christenen noemen dat al sinds de vroege kerk 'het eerste evangelie'.
Grieks diabolos: lasteraar, die tweedracht zaait
De oude Griekse vertaling gaf 'satan' weer met diabolos. Het woord betekent letterlijk: wie dingen door elkaar gooit. Hij verdeelt en maakt zwart, tussen God en mens en tussen mensen onderling.
Maar Jezus…
'Hiertoe is de Zoon van God geopenbaard, opdat Hij de werken des duivels verbreken zou.' Waar de duivel verdeelt, verzoent Christus.
Grieks ho peirazōn: die op de proef stelt
Zo heet hij als hij naar Jezus komt in de woestijn, na veertig dagen vasten: 'Indien Gij Gods Zoon zijt…' Hij biedt brood, roem en macht, als Jezus maar een kortere weg neemt dan die van de Vader.
Maar Jezus…
Jezus antwoordt drie keer: 'Er staat geschreven.' Hij werd 'in alle dingen verzocht, gelijk wij, doch zonder zonde', en daarom kan Hij helpen wie nu verzocht wordt.
'Baäl de vorst'; als spotnaam Baäl-Zebub, 'heer der vliegen'
Baäl-Zebub was de god van de Filistijnse stad Ekron (2 Koningen 1). Jezus' tegenstanders beweren dat Hij boze geesten uitdrijft 'door Beëlzebul, de overste der duivelen'.
Maar Jezus…
Jezus: een rijk dat tegen zichzelf verdeeld is, valt. Hij is 'de sterkere' die de sterke gewapende man overwint en zijn buit verdeelt: wie gevangen zat, wordt vrij.
Zo noemt Jezus hem, drie keer in Johannes
Vlak voor zijn lijden spreekt Jezus over 'de overste dezer wereld'. Paulus noemt hem 'de god dezer eeuw', die de gedachten verblindt, en 'de overste van de macht der lucht'. Hij lijkt de baas, maar hij is het niet.
Maar Jezus…
'Nu zal de overste dezer wereld buitengeworpen worden. En Ik, zo wanneer Ik van de aarde zal verhoogd zijn, zal ze allen tot Mij trekken.' Jezus zegt dit over het kruis.
Jezus' eigen woorden
'Die was een mensenmoorder van den beginne, en is in de waarheid niet staande gebleven; want geen waarheid is in hem… want hij is een leugenaar, en de vader derzelve leugen.'
Maar Jezus…
'Ik ben de Weg, en de Waarheid, en het Leven.' En: 'Gij zult de waarheid verstaan, en de waarheid zal u vrijmaken.'
Een beeld uit 1 Petrus
'Uw tegenpartij, de duivel, gaat om als een brullende leeuw, zoekende wien hij zou mogen verslinden.' Hij maakt veel lawaai en wil angst aanjagen. Petrus zegt erbij: 'Wederstaat hem, vast zijnde in het geloof.'
Maar Jezus…
Maar de échte Leeuw is Jezus: 'De Leeuw, Die uit den stam van Juda is, heeft overwonnen.' En als Johannes kijkt, ziet hij een Lam dat geslacht is.
Een waarschuwing van Paulus
'De satan zelf verandert zich in een engel des lichts.' Het kwaad ziet er lang niet altijd eng uit. Het kan zich mooi, vroom en geestelijk voordoen. Daarom is niet alles wat 'spiritueel' klinkt ook van God.
Maar Jezus…
'Beproeft de geesten, of zij uit God zijn.' De toets is wat ze over Jezus zeggen: 'Alle geest, die belijdt dat Jezus Christus in het vlees gekomen is, die is uit God.'
Hebreeuws en Grieks: verderf, verderver
In Openbaring 9 draagt de engel van de afgrond deze naam, koning over een leger sprinkhanen. In Job en Spreuken is Abaddon de plaats van het verderf, naast het dodenrijk. Of het de satan zelf is of een andere engel, daarover verschillen uitleggers.
Maar Jezus…
'De dief komt niet, dan opdat hij stele, en slachte, en verderve; Ik ben gekomen, opdat zij het leven hebben, en overvloed hebben.'
Het beeld uit Openbaring 12 en 20
'Een grote rode draak, hebbende zeven hoofden en tien hoornen.' Johannes zegt zelf wie het is: 'de oude slang, welke genaamd wordt duivel en satanas, die de gehele wereld verleidt'. Hij wil het Kind verslinden, maar het Kind wordt weggerukt tot Gods troon.
Maar Jezus…
Hij wordt neergeworpen, en de gelovigen 'hebben hem overwonnen door het bloed des Lams, en door het woord hunner getuigenis'.
Niet bang, niet nieuwsgierig naar het duister, maar dicht bij Christus. Vijf dingen die de Bijbel zegt over hoe je staande blijft.
Een christen vecht niet om te winnen, maar vanuit een overwinning die al behaald is. Aan het kruis heeft Christus 'de overheden en de machten uitgetogen' en ze 'in het openbaar tentoongesteld'. Hoe het afloopt, ligt vast.
Jezus heeft al gewonnen, aan het kruis en toen Hij opstond. Daar mag je altijd aan denken!
Kolossenzen 2:15'Onderwerpt u dan Gode; wederstaat den duivel, en hij zal van u vlieden.' De volgorde is belangrijk: niet eerst de duivel bestrijden, maar dicht bij God gaan staan. 'Naakt tot God, en Hij zal tot u naken.' Dan vlucht het kwaad, niet voor jou, maar voor Hem.
Ga dicht bij God staan, en zeg nee tegen wat verkeerd is. Dan moet het kwaad weg!
Jakobus 4:7–8'Wordt krachtig in den Heere, en in de sterkte Zijner macht.' De kracht is niet de jouwe. De wapenrusting is Gods wapenrusting: waarheid, gerechtigheid, vrede, geloof, redding, zijn woord en gebed. Geen geheime formules, gewoon het evangelie.
Je hoeft niet zelf supersterk te zijn. God geeft je zijn wapenrusting: zijn waarheid, zijn vrede, zijn woord.
Efeziërs 6:10–13'God heeft ons niet gegeven een geest der vreesachtigheid, maar der kracht, en der liefde, en der gematigdheid.' Angst voor demonen is geen teken van een sterk geloof. 'Die in u is, is meerder dan die in de wereld is' (1 Johannes 4:4).
God wil niet dat je bang bent. Hij is bij je, en Hij is groter dan alles!
2 Timoteüs 1:7Als de leerlingen blij terugkomen ('ook de duivelen zijn ons onderworpen in Uw naam'), zegt Jezus: 'Verblijdt u niet daarin… maar verblijdt u veel meer, dat uw namen geschreven zijn in de hemelen.' Christenen hoeven niet gefascineerd te zijn door het duister. Hun blik is op het Licht.
Het belangrijkste is niet hoe sterk het kwaad is, maar dat jij bij Jezus hoort. Je naam staat in de hemel geschreven!
Lucas 10:17–20De Bijbel is nuchter en duidelijk: zoek geen contact met geesten, en zoek geen macht of geheime kennis buiten God om. Niet omdat het spannend is, en ook niet om je bang te maken, maar omdat het je wegtrekt van de levende God, die van je houdt en voor je zorgt. 'Zal niet een volk zijn God vragen? Zal men voor de levenden de doden vragen?'
Sommige spelletjes en dingen beloven geheimen of macht van geesten. Die heb je niet nodig: je mag alles aan God zelf vragen. Ben je ergens bang voor? Vertel het aan je ouders en bid samen. Jezus is sterker!
Waar de Bijbel voor waarschuwt
Koning Saul ging in zijn angst naar een geestenbezweerster in En-Dor, en het werd zijn ondergang (1 Kronieken 10:13). In Efeze verbrandden nieuwe christenen juist vrijwillig hun toverboeken, en 'het woord des Heeren wies met kracht'.
Zit je ermee?
Heb je je ermee ingelaten, of maak je je zorgen? Schaam je niet. Vertel het God: in Christus is er vergeving en vrijheid. Praat met een predikant, priester of iemand die je vertrouwt. En weet: niet alles wat zwaar is, komt van boze geesten. Angst, somberheid en verwarring zijn vaak een ziekte, en een arts of psycholoog kan dan net zo goed Gods hulp zijn.
Paulus beschrijft een Romeinse soldaat, en zegt: zo rust God jou uit (Efeziërs 6:10–18). Tik op de stukken en kleed het kind aan. Wat betekent elk stuk?
0 van de 7 aan
Tik op een stuk om het aan te trekken.
Sommige wezens in de Bijbel zijn moeilijk te plaatsen. Vaak gebruiken dichters en profeten beelden uit de wereld van hun tijd, zoals zeemonsters en draken, om te zeggen: God is sterker dan alle chaos. Hier is eerlijkheid belangrijk: soms weten we het gewoon niet zeker.
'reuzen' (Statenvertaling)
Genesis 6 noemt de Nefilim vlak voor de zondvloed, toen 'de zonen Gods' trouwden met 'de dochters der mensen'. Later zien de verspieders in Kanaän grote mensen die ze ook Nefilim noemen.
In de Bijbel staan reuzen, lang geleden. Wie het precies waren, weten we niet zeker.
Goed om te weten: Wie 'de zonen Gods' waren, is een oude vraag. Sommigen lezen: gevallen engelen (vergelijk Judas 6). Anderen, zoals Augustinus en Calvijn: de nakomelingen van Set die zich met de goddeloze lijn van Kaïn vermengden. Een derde lezing: machtige koningen.
Een geweldig zeemonster dat geen mens kan temmen, maar waar God mee speelt: 'Leviathan, dien Gij geformeerd hebt, om daarin te spelen.' Job 41 beschrijft hem in een heel hoofdstuk, om te laten zien hoe klein de mens is en hoe groot God.
Leviathan is een reusachtig zeemonster. Niemand kan hem vangen, maar voor God is hij als een speeltje.
Goed om te weten: Sommigen denken aan een krokodil of walvis, anderen aan een beeld van de chaos die alleen God beheerst. Jesaja 27:1 gebruikt hem als beeld van het kwaad dat God op de laatste dag verslaat.
'Zie nu Behemoth, welken Ik gemaakt heb nevens u; hij eet hooi, gelijk een rund.' Een enorm sterk landdier: 'Hij is een hoofdstuk der wegen Gods.' God laat hem aan Job zien als een wonder van zijn schepping.
Behemoth is een gigantisch sterk dier dat gras eet. God maakte hem, net zoals Hij jou maakte.
Goed om te weten: Vaak gedacht aan een nijlpaard of olifant. Omdat ook Behemoth tot Gods schepping behoort, gaat het in elk geval om een echt schepsel, niet om een god.
In Openbaring 12 staat een grote rode draak klaar om het Kind te verslinden dat geboren wordt. Het Kind wordt weggerukt naar Gods troon, en de draak wordt uit de hemel geworpen. Johannes zegt zelf wie het is: 'de oude slang, welke genaamd wordt duivel en satanas'.
In het laatste boek van de Bijbel is de duivel een grote rode draak. Maar hij verliest!
Daniël ziet vier beesten uit de zee opkomen: een leeuw met arendsvleugels, een beer, een luipaard en een vreselijk beest met tien hoorns. Daarna komt 'een als eens mensen Zoon' met de wolken en krijgt het eeuwige rijk.
Daniël droomde over wilde dieren. Ze waren een beeld van koningen. Maar aan het einde krijgt Jezus het koninkrijk!
Goed om te weten: Daniël 7:17 legt zelf uit: de beesten zijn koninkrijken. Christenen lezen ze vaak als Babel, Medo-Perzië, Griekenland en Rome. Het beest van Openbaring 13 herneemt dit beeld voor elke macht die zich tegen God verheft.
De Statenvertaling spreekt een paar keer over een eenhoorn: 'Zijn krachten zijn als van een eenhoorn.' En aan Job vraagt God: 'Zal de eenhoorn u willen dienen?' Het Hebreeuwse woord re'em betekent waarschijnlijk een wilde os, een oeros: sterk en ontembaar.
In een oude Bijbel staat 'eenhoorn'. Waarschijnlijk was het een heel sterke wilde stier!
Goed om te weten: De oude Griekse vertaling (de Septuagint) koos 'monokeros', eenhoorn, en via het Latijn kwam dat in veel oude vertalingen. Moderne vertalingen schrijven 'wilde stier' of 'buffel'.
De profeet Bileam rijdt op weg om Israël te vervloeken. Zijn ezelin ziet een engel met een zwaard op de weg, en Bileam niet. Als hij haar slaat, opent God de mond van de ezelin: 'Wat heb ik u gedaan?'
Een ezel die praat! Ze zag een engel die haar baas niet zag, en redde zo zijn leven.
Jona vlucht voor God, wordt overboord gegooid, en 'de HEERE beschikte een groten vis, om Jona in te slokken'. Drie dagen en drie nachten later spuwt de vis hem uit op het droge.
Een enorme vis slikte Jona in. Na drie dagen spuugde de vis hem weer uit. God gaf Jona een nieuwe kans!
Goed om te weten: De Bijbel zegt 'grote vis', niet walvis. Jezus noemt de drie dagen van Jona een teken van zijn eigen dood en opstanding (Matteüs 12:40).
'onstuimigheid, hoogmoed'
Niet te verwarren met Rachab uit Jericho. Rahab is een dichterlijke naam voor het monster van de woeste zee: 'Gij hebt Rahab verbrijzeld' (Psalm 89). Jesaja gebruikt de naam ook voor Egypte, de trotse macht die God versloeg toen Hij de zee spleet en zijn volk erdoor leidde.
Rahab is een naam voor een woeste zee vol gevaar. De Bijbel zegt: God is sterker dan de wildste zee!
Goed om te weten: In het Hebreeuws zijn het twee verschillende namen: de vrouw uit Jericho heet Rachav, het monster Rahav. De volken rond Israël vertelden over goden die zeemonsters versloegen; de Bijbel gebruikt die beelden om te zeggen dat alleen de HEERE sterker is dan de chaos.
Op de Grote Verzoendag legt de hogepriester zijn handen op de kop van een levende bok en belijdt de zonden van het volk. Dan wordt de bok 'voor Azazel' de woestijn in gestuurd. Iedereen ziet het: de schuld wordt ver weggedragen, en komt niet terug.
Op een speciale dag stuurde Israël een bok de woestijn in, als teken: je zonden zijn weg! Jezus draagt onze zonden voorgoed weg.
Goed om te weten: Wat 'Azazel' betekent, is onzeker: 'de bok die weggaat' (zo de oude vertalingen, vandaar 'zondebok'), een woeste plek in de woestijn, of de naam van een woestijngeest (zo later het boek Henoch). Hebreeën ziet in Jezus Degene die 'buiten de poort' leed om de schuld weg te dragen.
Heet de duivel Lucifer? Wie waren de 'zonen Gods'? Heeft iedereen een beschermengel? Waar christenen de Bijbel verschillend lezen, zetten we de lezingen eerlijk naast elkaar.
Jesaja 14:12 zingt over de koning van Babel: 'Hoe zijt gij uit den hemel gevallen, o morgenster, gij zoon des dageraads!' Het Hebreeuws heeft daar helel, 'de stralende'. Hiëronymus vertaalde het rond 400 in de Latijnse Bijbel, de Vulgaat, met lucifer: 'lichtdrager', het gewone Latijnse woord voor de morgenster, de planeet Venus.
Lucifer betekent 'lichtdrager': de morgenster. Jesaja schreef het over een trotse koning die viel. En Jezus zegt: Ik ben de stralende Morgenster!
Hoe christenen het lezen
Ook over satan
Kerkvaders als Tertullianus en Origenes lazen achter de trotse koning ook de val van satan, zeker naast Jezus' woord 'Ik zag den satan als een bliksem uit den hemel vallen'. Via de Latijnse Bijbel, preken en later Miltons Paradise Lost werd 'Lucifer' zo een naam van de duivel.
Over de koning van Babel
Het vers staat in een spotlied 'tegen den koning van Babel' (Jesaja 14:4). Calvijn schreef dat de toepassing op satan uit onwetendheid was ontstaan, en veel uitleggers lezen het nu weer zo: als beeld van menselijke hoogmoed die tot de hemel wil reiken.
Wat ze samen zeggen: Opvallend: de Vulgaat gebruikt hetzelfde woord lucifer in 2 Petrus 1:19 voor het licht van Christus dat 'in uw harten opgaat'. En in Openbaring 22:16 noemt Jezus zichzelf 'de blinkende Morgenster'. De echte morgenster is Hij.
Vlak voor de zondvloed zien 'de zonen Gods' dat 'de dochters der mensen' mooi zijn, en nemen ze tot vrouw. In die tijd waren er Nefilim op aarde, 'geweldigen, die van ouds geweest zijn, mannen van name'. Het zijn maar vier verzen, en al eeuwenlang lezen christenen ze op drie manieren.
Niemand weet zeker wie die 'zonen van God' waren. Wel weten we: God zag al het kwaad, en Hij redde Noach en zijn gezin.
Hoe christenen het lezen
Gevallen engelen
De oudste joodse lezing (1 Henoch, Josephus) en veel vroege kerkvaders, zoals Justinus en Ireneüs. In Job 1:6 zijn 'de kinderen Gods' hemelse wezens, en 2 Petrus 2:4–5 en Judas 6 spreken over engelen die zondigden, vlak naast de zondvloed.
De nakomelingen van Set
Augustinus, Calvijn en veel latere uitleggers: de gelovige lijn van Set vermengde zich met de goddeloze lijn van Kaïn. Jezus zegt dat engelen niet trouwen (Matteüs 22:30), en het oordeel dat volgt treft mensen, niet engelen.
Machtige koningen
Sommige oude joodse uitleggers en moderne lezers: heersers die zich goddelijk noemden en namen wie ze wilden, zoals Lamech met zijn twee vrouwen en zijn wraaklied in Genesis 4.
Wat ze samen zeggen: Wat vaststaat: Genesis 6 vertelt hoe het kwaad zich over de aarde verspreidt, en dat God dat ziet en er verdriet om heeft. Het verhaal gaat verder met Noach, die 'genade vond in de ogen des HEEREN'.
In Genesis, Exodus en Rechters spreekt 'de Engel des HEEREN' als God zelf: 'Ik ben de God uws vaders.' Hij neemt eer aan die alleen God toekomt. Als Manoach naar zijn naam vraagt, zegt Hij: 'Waarom vraagt gij naar Mijn naam? Die is toch Wonderlijk.' Dat woord keert terug in Jesaja 9: 'Men noemt Zijn naam Wonderlijk.'
Soms praatte 'de Engel van de HEER' alsof God zelf sprak. Veel christenen denken: dat was Jezus al, lang voordat Hij als baby werd geboren.
Hoe christenen het lezen
De Zoon, vóór zijn geboorte
Justinus de Martelaar, Ireneüs, en later ook Luther en Calvijn zien in Hem de Zoon van God: God die zich laat zien, terwijl 'niemand God ooit gezien heeft' (Johannes 1:18). Theologen spreken van een christofanie, een verschijning van Christus.
Een engel met Gods volmacht
Augustinus en veel andere uitleggers: een geschapen engel die zó volledig namens God spreekt dat zijn woorden Gods woorden zijn, zoals een gezant in de ik-vorm spreekt voor zijn koning.
Wat ze samen zeggen: Beide lezingen zeggen: God komt zelf naar mensen toe in hun nood. Naar Hagar die wegvlucht, naar Mozes die schapen hoedt in de woestijn. In Jezus doet Hij dat volledig en voorgoed: 'het Woord is vlees geworden'.
Jezus zegt over de kleinen: 'Hun engelen in de hemelen zien altijd het aangezicht Mijns Vaders.' Psalm 91 belooft dat God zijn engelen bevel geeft over wie bij Hem schuilt. En als Petrus onverwacht aanklopt, denken de christenen: 'Het is zijn engel' (Handelingen 12:15).
Jezus zei dat kinderen engelen hebben bij God. Je bent nooit alleen. God zelf past op jou, dag en nacht. Hij slaapt nooit!
Hoe christenen het lezen
Ja, ieder een eigen engel
De katholieke en de orthodoxe kerk leren dat ieder mens 'van het begin van zijn leven' een engel naast zich heeft als beschermer en herder (Catechismus van de Katholieke Kerk 336). Het feest van de Heilige Engelbewaarders is op 2 oktober.
God zendt engelen, zoveel als nodig
Veel protestanten laten het open. Calvijn durfde niet te zeggen dat ieder één vaste engel heeft: soms beschermen vele engelen één mens (Elisa's knecht zag de berg vol vurige paarden en wagens), soms waakt één engel over een heel volk.
Wat ze samen zeggen: Waar alle christenen het over eens zijn: je staat nooit buiten Gods zorg. De engelen zijn dienaars; de bescherming komt van God zelf. 'Hij zal niet sluimeren, Die u bewaart' (Psalm 121).
De Bijbel vertelt het niet in één verhaal. Wel zijn er aanwijzingen: Jezus zegt dat hij 'in de waarheid niet staande gebleven' is, en Paulus waarschuwt dat een nieuwe gelovige niet 'opgeblazen' moet worden en zo 'in het oordeel des duivels' valt (1 Timoteüs 3:6). Hoogmoed dus.
Hoe de duivel slecht werd, weten we niet precies. Waarschijnlijk werd hij trots en wilde hij zelf de baas zijn. Maar we weten wel hoe het afloopt: God wint!
Hoe christenen het lezen
Ezechiël 28 als beeld
Veel christenen, al sinds Tertullianus en Origenes, lezen het klaaglied over de koning van Tyrus ook zo: 'Gij waart in Eden, den hof Gods… een gezalfde, overdekkende cherub… volmaakt in uw wegen, totdat er onrecht in u gevonden is.'
Blijven bij wat er staat
Anderen lezen Ezechiël 28 alleen over de koning van Tyrus, die zich een god waande. Wat wel zeker is: satan is goed geschapen, want alles wat God maakte was 'zeer goed'. Het kwaad komt niet uit God.
Wat ze samen zeggen: De Bijbel is niet zo geïnteresseerd in de geschiedenis van het kwaad, wel in het einde ervan: 'De God des vredes zal den satan haast onder uw voeten vertreden.'
Engelen die mensen bezoeken, worden in de Bijbel bijna altijd beschreven als mannen: 'twee mannen in witte klederen'. Maar Jezus zegt dat engelen niet trouwen. Ze zijn geen mensen; God heeft ze op een andere manier gemaakt. Zacharia ziet in een visioen twee vrouwen met vleugels 'als van een ooievaar', maar er staat niet bij dat het engelen zijn.
Engelen trouwen niet en krijgen geen kinderen. Als ze op aarde kwamen, leken ze meestal op mannen. Maar ze zijn niet zoals wij: God maakte ze op een heel eigen manier.
Wat ze samen zeggen: Engelen zijn dienaars met een opdracht. Wat telt is niet hoe ze eruitzien, maar Wie hen stuurt en naar Wie ze wijzen.
Over engelen en de duivel bestaan veel ideeën. Sommige komen uit de Bijbel, andere uit schilderijen, films of oude verhalen. Wat denk jij?
Vraag 1 van 18
“Cherubs zijn mollige baby's met kleine vleugeltjes.”
Alle christenen geloven in engelen als Gods dienaars. Over een paar dingen spreken de tradities anders. Zo zien de verschillen eruit, eerlijk en zonder oordeel.
| Onderwerp | Katholiek | Orthodox | Protestant |
|---|---|---|---|
| Welke boeken? | Tobit hoort bij de Bijbel, en dus ook de engel Rafaël. | Tobit hoort bij de Bijbel, net als nog enkele andere boeken. | Tobit staat niet in de Bijbel, of apart als 'apocrief': nuttig om te lezen, maar geen maatstaf voor de leer. |
| Engelen bij naam | Drie aartsengelen bij naam: Michaël, Gabriël en Rafaël. Andere namen voor engelen gebruikt de kerk niet. | Vooral Michaël en Gabriël, maar de traditie noemt er zeven, onder wie Rafaël en Uriël. | Alleen Michaël en Gabriël, omdat alleen zij in de protestantse Bijbel bij naam staan. |
| Feestdagen | 29 september: Michaël, Gabriël en Rafaël. 2 oktober: de Heilige Engelbewaarders. | 8 november: Michaël en alle hemelse machten. Elke maandag gedenkt de liturgie de engelen. | Lutheranen en anglicanen vieren 29 september (Michaël en alle engelen); veel andere kerken hebben geen engelenfeest. |
| Beschermengelen | Ieder mens heeft vanaf het begin van zijn leven een eigen engelbewaarder (Catechismus 336). | Ieder heeft een engelbewaarder; er zijn vaste gebeden tot hem, 's ochtends en 's avonds. | God beschermt door zijn engelen; of ieder één vaste engel heeft, blijft vaak open. |
| Tot engelen bidden? | Engelen worden geëerd, nooit aanbeden: aanbidding is voor God alleen. Je mag ze vragen voor je te bidden ('Engel van God, mijn bewaarder…'). | Zoals de katholieken: de engelen worden aangeroepen in hymnen en gebeden, en staan op iconen, zoals Michaël en Gabriël op de deuren van de iconostase. | Gebed gaat naar God alleen, door Christus, de 'enige Middelaar' (1 Timoteüs 2:5). Voor de engelen dankt men God; ze worden niet aangeroepen. |
| Rangen van engelen | De negen koren van Dionysius, verder uitgewerkt door Gregorius de Grote en Thomas van Aquino. Een gangbare leer, geen dogma. | Dionysius' 'Hemelse hiërarchie' heeft groot gezag; de negen rangen van 'onlichamelijke machten' klinken in de liturgie. | Voorzichtig: er zijn rangen (een aartsengel), maar Calvijn noemde Dionysius' indeling ijdel gepraat en wilde niet verder gaan dan de Schrift. |
'En ik zag, en ik hoorde een stem van vele engelen rondom den troon… en hun getal was tien duizendmaal tien duizenden, en duizendmaal duizenden; zeggende met grote stem: Het Lam, Dat geslacht is, is waardig te ontvangen de kracht, en rijkdom, en wijsheid, en sterkte, en eer, en heerlijkheid, en dankzegging.'
Dat is waar alle engelen naartoe wijzen. Ze zijn machtig, maar niet het middelpunt. 'Dat alle engelen Gods Hem aanbidden', zegt Hebreeën 1:6 over de Zoon. Door Hem zijn ze geschapen, Hem dienen ze, en voor Hem buigt eens 'alle knie, dergenen die in den hemel, en die op de aarde, en die onder de aarde zijn' (Filippenzen 2:10).
Alle engelen, duizenden en duizenden, zingen voor Jezus, het Lam. Hij is de allergrootste. En jij mag meezingen!